بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم
Diabetes Panel Content for Rosha Diagnostic Laboratory
محتوای بخش «پانل دیابت» آزمایشگاه روشا
تابستان ۱۴۰۵
دیابت تنها با اندازه‌گیری یک شاخص قند خون ارزیابی نمی‌شود. تشخیص و پایش دیابت می‌تواند به بررسی قند خون، کنترل بلندمدت آن، پاسخ بدن به گلوکز، عملکرد انسولین و برخی عوارض مرتبط با بیماری نیاز داشته باشد.
پانل دیابت روشا، مجموعه‌ای از آزمایش‌های مرتبط را برای ارائه تصویری جامع‌تر از وضعیت قند و متابولیسم بدن در اختیار پزشک قرار می‌دهد و به تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر در مسیر تشخیص و پایش کمک می‌کند.
آزمایش‌ها:
Fasting Blood Sugar (FBS)
عنوان اختصاری: FBS / Fasting Glucose
نوع نمونه: خون
مدت زمان ناشتایی: حداقل ۱۰ تا ۱۲ ساعت
هدف آزمایش: ارزیابی قند خون پایه و خط اول غربالگری دیابت و پیش‌دیابت.
توضیح: گلوکز منبع اصلی تامین انرژی سلول‌های بدن است که سطح آن در حالت ناشتا توسط انسولین و کبد تنظیم می‌شود. آزمایش FBS میزان گلوکز خون را در یک لحظه مشخص و پس از دوره ناشتایی اندازه‌گیری می‌کند. بالا بودن تکرار شونده قند ناشتا نشان‌دهنده نقص در ترشح یا عملکرد انسولین بوده و به عنوان پایه‌ای‌ترین بیومارکر برای تشخیص اولیه اختلالات متابولیسم قند شناخته می‌شود.
HbA1c
عنوان اختصاری: HbA1c
نوع نمونه: خون
مدت زمان ناشتایی: نیاز ندارد
هدف آزمایش: ارزیابی میانگین سطح قند خون طی ۲ تا ۳ ماه گذشته و پایش درازمدت کنترل دیابت.
توضیح: گلوکز موجود در خون به تدریج با هموگلوبین موجود در گلبول‌های قرمز پیوند تشکیل می‌دهد. از آنجا که طول عمر گلبول‌های قرمز حدود ۱۲۰ روز است، سنجش درصد HbA1c تصویری جامع از میانگین کنترل قند خون در چند ماه اخیر ارائه می‌دهد. این آزمایش برخلاف FBS تحت تاثیر استرس لحظه‌ای یا وعده‌های غذایی اخیر قرار نمی‌گیرد و معتبرترین شاخص برای ارزیابی خطر عوارض عروقی دیابت است.
2-Hour Postprandial Glucose (2HPP)
عنوان اختصاری: 2HPG / 2HPP
نوع نمونه: خون
مدت زمان ناشتایی: ۲ ساعت پس از صرف وعده غذایی (طبق دستور دستورالعمل پزشک)
هدف آزمایش: بررسی توانایی بدن در ذخیره‌سازی گلوکز و ترشح سریع انسولین پس از دریافت غذا.
توضیح: این آزمایش قند خون را درست دو ساعت پس از شروع صرف یک وعده غذایی مشخص اندازه‌گیری می‌کند. در برخی افراد ممکن است قند خون ناشتا طبیعی باشد اما سطح قند پس از غذا به طور غیرطبیعی بالا برود (اختلال تحمل گلوکز). این وضعیت نشان‌دهنده نقص در فاز اول ترشح انسولین است و اطلاعات ارزشمندی درباره پاسخ متابولیک بدن ارائه می‌دهد.
Glucose Tolerance Test (GTT / OGTT)
عنوان اختصاری: GTT
نوع نمونه: خون
مدت زمان ناشتایی: حداقل ۱۰ تا ۱۲ ساعت
هدف آزمایش: ارزیابی دقیق نحوه پاسخ بدن به دریافت گلوکز، تشخیص قطعی دیابت، پیش‌دیابت و دیابت بارداری.
توضیح: در این آزمون پویا، ابتدا نمونه خون ناشتا گرفته شده و سپس فرد محلول حاوی مقدار مشخصی گلوکز استاندارد (معمولاً ۷۵ گرم) را می‌نوشد؛ سپس در فواصل زمانی تعیین‌شده (مانند ۱ و ۲ ساعت بعد) خون‌گیری تکرار می‌شود. این تست با رسم منحنی تغییرات قند خون، معتبرترین روش برای شناسایی اختلال تحمل گلوکز (IGT) و تشخیص دیابت بارداری است.
Glucose Challenge Test (GCT)
عنوان اختصاری: GCT
نوع نمونه: خون
مدت زمان ناشتایی : نیاز ندارد (مگر با درخواست پزشک)
هدف آزمایش: غربالگری اولیه دیابت بارداری (Gestational Diabetes) در هفته‌های ۲۴ تا ۲۸ بارداری.
توضیح: این آزمایش یک تست غربالگری سریع برای زنان باردار است؛ فرد محلول حاوی ۵۰ گرم گلوکز را مصرف کرده و دقیقاً یک ساعت بعد نمونه خون گرفته می‌شود. در صورت بالاتر بودن نتیجه از حد مجاز، انجام تست تشخیصی تکمیلی (OGTT) برای تایید نهایی دیابت بارداری الزامی خواهد بود.
Insulin
عنوان اختصاری (Fasting Insulin)
نوع نمونه: خون
مدت زمان ناشتایی: بین ۱۰ تا ۱۲ ساعت
هدف آزمایش: ارزیابی سطح هورمون انسولین، بررسی مقاومت به انسولین (Insulin Resistance) و علل افت قند خون.
توضیح: انسولین هورمون اصلی کاهش‌دهنده قند خون است که از سلول‌های بتای پانکراس ترشح می‌شود. اندازه‌گیری سطح انسولین ناشتا به همراه قند خون، وضعیت پاسخ‌دهی پانکراس به سطح گلوکز پایه را مشخص می‌کند. این آزمایش ابزاری کلیدی برای علل‌یابی افت قند خون‌های غیرعادی (هیپوگلیسمی) و بررسی اختلالات ترشحی پانکراس به شمار می‌رود.
Homeostatic Model Assessment of Insulin Resistance
عنوان اختصاری: HOMA-IR
نوع نمونه: خون وریدی (محاسبه بر اساس قند خون ناشتا و انسولین ناشتا)
مدت زمان ناشتایی: ۱۰ تا ۱۲ ساعت
هدف آزمایش: ارزیابی دقیق میزان مقاومت سلول‌ها به انسولین و تشخیص زودهنگام سندروم متابولیک و پیش‌دیابت.
توضیح: شاخص HOMA-IR یک مدل ارزیابی ریاضی و استاندارد است که از اندازه‌گیری هم‌زمان غلظت قند خون ناشتا و انسولین ناشتا به دست می‌آید. این شاخص میزان پاسخ‌دهی بافت‌های محیطی به هورمون انسولین را می‌سنجد. بالا بودن HOMA-IR نشان‌دهنده مقاومت سلولی به انسولین است؛ وضعیتی که در آن پانکراس مجبور است برای ثابت نگه داشتن قند خون، انسولین بیشتری ترشح کند. اندازه‌گیری این شاخص بهترین ابزار برای تشخیص زودهنگام سندروم متابولیک، کبد چرب غیرالکلی (NAFLD) و سندروم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS) پیش از بالا رفتن آشکار قند خون و بروز دیابت به شمار می‌رود.
C-Peptide
عنوان اختصاری: C-Peptide
نوع نمونه: خون
مدت زمان ناشتایی: بین ۱۰ تا ۱۲ ساعت (مطابق با درخواست پزشک)
هدف آزمایش: ارزیابی میزان تولید طبیعی انسولین توسط پانکراس و تمایز دیابت نوع ۱ از دیابت نوع ۲.
توضیح:سی-پپتید هم‌زمان و به مقدار برابر با انسولین از پیش‌ساز پروانسولین در پانکراس آزاد می‌شود. با این حال، سی-پپتید برخلاف انسولین تحت تأثیر تزریق انسولین خارجی قرار نمی‌گیرد و نیمه‌عمر طولانی‌تری در خون دارد؛ از این رو دقیق‌ترین معیار برای ارزیابی توان تولید طبیعی انسولین بدن و تفکیک دیابت خودایمنی نوع ۱ از نوع ۲ به شمار می‌رود.
Urine Microalbumin
عنوان اختصاری: Urine Microalbumin / UACR
نوع نمونه: ادرار (نمونه تصادفی، صبحگاهی یا ۲۴ ساعته)
مدت زمان ناشتایی: نیاز ندارد
هدف آزمایش: شناسایی زودهنگام آسیب‌های کلیوی ناشی از دیابت (نفرپاتی دیابتی) و خطرات عروقی.
توضیح: آلبومین پروتئینی است که در حالت طبیعی از صافی‌های کلیه عبور نمی‌کند. نشت مقادیر بسیار کم آلبومین به ادرار (میکروآلبومینوری) اولین نشانه بالینی از آسیب مویرگ‌های کلیه به دلیل قند خون بالا است. اندازه‌گیری این شاخص (ترجیحاً به صورت نسبت آلبومین به کراتینین ادرار (UACR) امکان مداخلات درمانی زودهنگام را پیش از بروز آسیب‌های برگشت‌ناپذیر کلیوی فراهم می‌کند.
آمادگی‌های مهم پیش از انجام پانل دیابت در آزمایشگاه روشا:
رعایت زمان ناشتایی: برای آزمایش‌های (FBS)، انسولین، (HOMA-IR)، (C-Peptide) و (GTT) ، ۱۰ تا ۱۲ ساعت ناشتایی کامل لازم است. در این مدت فقط نوشیدن آب آشامیدنی مجاز است. همچنین در طول ناشتایی از جویدن آدامس، استعمال دخانیات و انجام فعالیت بدنی نیز خودداری کنید.
حفظ رژیم غذایی معمول: حداقل ۳ روز پیش از انجام تست تحمل گلوکز (GTT/OGTT)، رژیم غذایی معمول و حاوی مقدار کافی کربوهیدرات داشته باشید و از رژیم‌های سخت لاغری یا محدودیت شدید کربوهیدرات خودداری کنید، مگر اینکه پزشک دستور دیگری داده باشد.
مدت حضور در آزمایشگاه: برای انجام آزمایش‌های زمان‌دار مانند GTT و GCT، زمان کافی برای تکمیل تمام مراحل و نمونه‌گیری‌های تعیین‌شده در نظر بگیرید. در طول انجام آزمایش، در آزمایشگاه بمانید و زمان نمونه‌گیری‌های بعدی را دقیق رعایت کنید.
نحوه انجام (GTT): پس از نمونه‌گیری اولیه در حالت ناشتا، محلول حاوی مقدار مشخصی گلوکز مصرف می‌کنید و سپس نمونه‌های بعدی در زمان‌های تعیین‌شده گرفته می‌شوند. در OGTT استاندارد بزرگسالان، معمولاً از محلول حاوی ۷۵ گرم گلوکز استفاده می‌شود؛ با این حال مقدار گلوکز و زمان‌بندی نمونه‌گیری باید مطابق نوع تست و پروتکل آزمایشگاه باشد.
نحوه انجام (GCT) در بارداری: در تست چالش گلوکز (GCT)، که برای غربالگری دیابت بارداری استفاده می‌شود، معمولاً محلول حاوی ۵۰ گرم گلوکز مصرف و یک ساعت بعد نمونه خون گرفته می‌شود. این تست معمولاً به ناشتایی نیاز ندارد؛ در صورت غیرطبیعی بودن نتیجه، ممکن است تست تحمل گلوکز (OGTT) برای بررسی بیشتر درخواست شود.
رعایت شرایط بین نمونه‌گیری‌ها: پس از مصرف محلول گلوکز، تا پایان آزمایش از خوردن هرگونه ماده غذایی، استعمال دخانیات و انجام فعالیت بدنی خودداری کنید. در این فاصله، طبق دستور آزمایشگاه، مصرف آب ساده مجاز است.
اطلاع‌رسانی درباره داروها و مکمل‌ها: در صورت مصرف داروهای کاهنده قند خون مانند متفورمین یا انسولین، کورتیکواستروئیدها یا مکمل‌ها، پیش از انجام آزمایش موضوع را به پزشک یا کارشناسان آزمایشگاه اطلاع دهید. داروها را بدون هماهنگی با پزشک قطع یا تغییر ندهید؛ برخی داروها می‌توانند بر نتایج آزمایش اثر بگذارند.
آمادگی برای بروز برخی علائم: پس از مصرف محلول گلوکز، برخی افراد ممکن است دچار تهوع، تعریق، سرگیجه، لرزش، احساس ضعف یا حتی احساس غش شوند. در صورت بروز هر یک از این علائم، بلافاصله مسئول نمونه‌گیری را مطلع کنید.
برای آزمایش (2HPP)، پس از نمونه‌گیری ناشتا، وعده غذایی معمول طبق دستور آزمایشگاه یا پزشک مصرف می‌شود و نمونه‌گیری دقیقاً دو ساعت بعد انجام می‌گیرد. در فاصله بین وعده غذایی و
نمونه‌گیری، از مصرف خوراکی‌های اضافی، استعمال دخانیات و فعالیت بدنی شدید خودداری کنید.
